Nowica Cerkiew p.w. św. Paraskewii

projekt: Jakub Lebdowicz, edycja 2011 Konkursu Wirtualne Zamki

Z życia Cerkwi

Pierwsze informacje związane z życiem religijnym Nowicy pochodzą z dokumentów księgi sa¬dowej kresu klimkowskiego. W nich, w 1604 r., po raz pierwszy wzmiankowany jest tutejszy pop. Natomiast cerkiew jako świątynia w Nowicy, po raz pierwszy jest wymieniana w 1629 r. Według przyjętych w tamtych czasach zwyczajów i prawa, popostwo mogło być przedmiotem transakcji. Oznaczało to, że można je było wraz z cerkwią kupić od duchownego i dysponować nim. Do ta¬kiej transakcji doszło w 1639 r., w będącej wówczas majętnością Jana Potockiego Nowicy. Tutej¬sze popostwo zostało odebrane używającemu go przez 30 lat Dymitrowi i oddane nie wiadomo dlaczego i w jakich okolicznościach popu z Radocyny. Poszkodowany udał się ze skargą do sądu wiejskiego, który spowodował że krzywda została naprawiona, a popostwo przywrócone synom owego Dymitra297. W1688 roku parochia utrzymywała się z jednego łana gruntu.

W 1665 roku Nowica należała do parafii w Uściu (ob. jest to Uście Gorlickie), a w 1680 roku do parafii w Łosiu298.

Kolejny, dotyczący cerkwi ważny zapis, mówiący, że potrzebne są fundusze na remont świątyni pojawia się w roku 1682299. Wskazuje więc, że cerkiew była w nie najlepszym stanie. Wiatach 1744 - 1773 podczas prowadzonych przy niej prac, przekształcona została nawa, przy czym wiadomo, że po 1765 roku przebudowano pomieszczenie ołtarzowe300.

W zapisach ksiąg sądowych kresu klimkowskiego znajdują się wpisy mówiące o słabym angażo¬waniu się mieszkańców wsi w życie religijne. Przejawiało się to m.in. w nieuczestniczeniu parafian w praktykach religijnych.„Usfcarżaf się pop unowicki na gromadę, iże do cerkwie nie chodzą w niedziele. Tedy prawo dekretem wynalazło, że który nie będzie w cerkwi, tedy pól junta wosku ma dać do cerkwie"

W dawnych wiekach duchowni byli lepiej wykształceni od pozostałych mieszkańców. Dla¬tego poza posługą kapłańską, popi (księża) sprawowali dodatkowo jeszcze różne funkcje biorąc czynny udział w życiu społeczności wiejskiej. W wielu dokumentach sądowych wymieniani są jako świadkowie lub strony procesów oraz jako pisarze sporządzający protokoły z odbywających się zwykle na plebani, posiedzeń ławy wiejskiej. W górskich wioskach zapisy sądowe prowadzo¬ne były w języku ruskim, a dopiero później tłumaczono je na język polski i wpisywano do ksiąg. Właściciele i władze administracyjne wsi kresu klimkowskiego obawiały się, że duży wpływ duchownych na życie, nie tylko religijne, stwarza niebezpieczeństwo przejęcia funkcji sędziów na danym terenie. Obawy te oraz występujące zaniedbania w przekazywaniu dokumentów spo¬wodowały, że władze świeckie zakazały popowi unowickiemi i bielańskiemu pod karą grzywny pisania, chyba że będzie to u wójta, nakazując ponadto „aby papiery do niego oddawali"301. W latach 1725-1761 wierni Nowicy i Leszczyn związani byli osobą tego samego duchowne¬go. W 1725 roku prezbiter Nowicy, Stefan Sembratowicz objął dwa popostwa. Jedno w Nowicy po śmierci swego ojca Aleksego i drugie w Leszczynach po śmierci Jacentego Leszczyńskiego3"3.

W związku z regulacją parochii, zarządzoną po przyłączeniu Galicji do Austrii, do paro-chii w Nowicy przyłączono cerkiew w Przysłopiu, co po raz pierwszy odnotowane zostało w 1833 r.304 Jednakże były takie okresy, że parafia (jarochia) nowicka nie byla obsadzona. Dla¬tego z położonego za wałem pasma Magury Małastowskiej Rychwału (obecnie wieś Owczary), dojeżdżał do Nowicy lokalny administrator - Andrzej Ferencewicz305. Około 1890 roku No¬wica była siedzibą parafii (parochii) greckokatolickiej, która należała do dekanatu bieckiego diecezji (eparchii) przemyskiej. W XIX w Obejmowała także wieś Przysłop, a ogólna liczba parafian (parochian) według różnych źródeł wahała się od 1135306 do 890307.

Obecnie cerkiew pełni funkcję kościoła filialnego rzymskokatolickiej parafii z Uścia Gorlic-kiego. Odprawiane są w niej także nabożeństwa greckokatolickie. Proboszczem parafii grecko¬katolickiej w Nowicy (także w Łosiu i Sielance) jest ksiądz Piotr Kreczmar.

Służąca niewielkiej wspólnocie wiernych cerkiew, ożywa czasem i wypełnia się do ostat¬niego miejsca. To, że świątynia ta nie ma jeszcze oświetlenia elektrycznego, jest wręcz atutem, jest wielu chętnych aby w takiej właśnie scenerii uczestniczyć w koncertach przy świe¬cach. Koncert taki odbył się n. p. w 2007 r., a zorganizowany został w ramach Festiwalu Muzyki Cerkiewnej. W cerkwi w Nowicy koncertował wówczas renomowany chór Capella Musicae quae Orientalis z Poznania.

Obiekt posiada tradycyjny, trójdzielny, wydłużony rzut. Ma zbudowane na planie kwadrats i zamknięte poligonalnie (trójbocznie) prezbiterium (pomieszczenie ołtarzowe) gdzie mieści się też zakrystia, nawę zbudowaną na planie prostokąta oraz przednawie (babiniec) na rzucie kwadratu.

Chroniony fartuchem zrąb świątyni usadowiony został na ułożonych bez zaprawy cemen-towej kamiennych ciosach. Ściany boczne cerkwi zostały oszalowane gontami. Wnętrze oświe¬tlają zakratowane okna mające kształt prostokąta, po dwa w nawie i po jednym w prezbite¬rium, analogicznie od południa i od północy. Oświetlające zakrystię jedno okno znajduje af od wschodu.

W sylwetce cerkwi w Nowicy istotną rolę odgrywa izbicowa wieża - dzwonnica310. Wznie¬siona została na planie kwadratu, posiada pochyłe, zwężające się ku górze ściany, dźwigające nieznacznie występującą, niewielką, nadwieszoną pozorną izbicę. Ściany dzwonnicy są po¬kryte gontem, natomiast izbica została pionowo oszalowana deskami, z ozdobnym listv. niem w postaci obiegającego ją dookoła ozdobnego fryzu. Deski w dolnej części izbicy, z : ozdobnie wycięte. Słupy nośne wieży ujmują przednawie (babiniec).

Nad nawą i prezbiterium (pomieszczeniem ołtarzo¬wym) dachy kalenicowe o zróżnicowanej wysokości, kryte blachą. Nad trójbocznie zamkniętym prezbi¬terium dach pięciopołaciowy. Wieżę nakrywa c: roboczny, namiotowy hełm. W zwieńczeniu dachów zwraca uwagę brak cebulastych lub kopulastych baro¬kowych hełmów.

Na kalenicach i nad hełmem wieży, znajdują się iden¬tyczne, pozorne ośmioboczne latarniowe wieżyczki Nakryte są namiotowymi daszkami z niewielkimi ba¬niastymi hełmami i ażurowymi krzyżami kowalskiej roboty, osadzonymi na półksiężycach. Krzyże nad nawą i babińcem, mają trójlistnie zakoń¬czone ramiona, w miejscu skrzyżowania ramion koli¬ste tarcze - symboliczne przedstawienie słońca, sierpy księżyca u podstawy, oraz po trzy gwiazdki na końcu każdego z ramion. Krzyż nad prezbiterium jest nieco inny. Jego ramiona zostały wykonane z trzech płasko¬wników, a ich końce zakończone są krzyżykami. Cerkiew otoczona jest drewnianym parkanem. Od strony południowej na wysokości wieży, znajduje się pochodząca z XIX wieku bramka cerkiewna. Jest to drewniany budyneczek, czworoboczny zbudowany na rzucie kwadratu o bokach 2.5Sm x 2.55m. Ściany boczne bramki oszalowane zostały gontem, natomiast w wejściu, od frontu znaj¬dują się ażurowe, dwuskrzydłowe drzwi. Bramkę nakrywa kształtny, kalenicowy, z tyłu ścięty.